چرخش استراتژیک ناگهانی ترامپ؛ تاکتیک عجیب آمریکایی‌ها جنگ را دوباره شعله‌ور خواهد کرد؟

در پی پایان مذاکرات در پاکستان بین ایالات متحده و ایران بدون اعلام هیچ توافقی، رئیس‌جمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ، گفت که نیروی دریایی ایالات متحده تنگه هرمز، آبراهی حیاتی تردد در آن از زمان آغاز جنگ در اواخر ماه فوریه تا حد زیادی آن را محدود شده، را مسدود خواهد کرد. 

به گزارش اکوایران به نقل از نیویورک‌تایمز، ترامپ در پستی در شبکه‌های اجتماعی گفت: «از همین لحظه، نیروی دریایی ایالات متحده، بهترین نیروی دریایی جهان، روند مسدود کردن هر کشتی یا هر چیزی را که سعی در ورود یا خروج از تنگه هرمز دارد، آغاز خواهد کرد. در مقطعی، ما به یک مبنای «همه مجاز به ورود، همه مجاز به خروج» خواهیم رسید».

این بیانیه در حالی منتشر شد که تردد در این تنگه که بخش عمده‌ای از نفت و گاز طبیعی جهان از طریق دریا از آن عبور می‌کند، بیش از یک ماه است که در بحبوحه تهدیدات علیه کشتی‌های تجاری در منطقه عملاً متوقف شده است. 

این محاصره از روز دوشنبه ساعت ۱۰ صبح به وقت شرقی آغاز می‌شود. به گفته جیمز کراسکا، استاد حقوق دریایی بین‌الملل در کالج جنگ نیروی دریایی ایالات متحده و استاد مدعو در دانشکده حقوق هاروارد: «طرف‌های درگیر در جنگ می‌توانند از حق «بازدید و تفتیش» استفاده کنند، به این معنی که می‌توانند حتی کشتی‌های خصوصی را در آب‌هایی که بی‌طرف نیستند، متوقف و بازرسی کنند و تصمیم بگیرند که آیا می‌توانند عبور کنند یا خیر».

او گفت محاصره تنگه هرمز توسط ایالات متحده به این معنی است که هر کشتی که سعی در عبور از این آبراه داشته باشد، در صورت درخواست، باید تسلیم بازرسی شود و نیروهای آمریکایی تصمیم می‌گیرند که آیا به آن اجازه ادامه حرکت می‌دهند یا خیر. 

چنین محاصره‌ای می‌تواند به ایران آسیب اقتصادی وارد کند. به گفته کراسکا گفت، اما این موضوع می‌تواند کشورهایی را که به نفت ایران هم متکی هستند، مانند چین، در تنگنا قرار دهد. با این حال، کراسکا خاطرنشان کرد، هنوز ممکن است مین‌هایی در تنگه وجود داشته باشد و ایران توانایی شلیک موشک و پهپاد را حفظ کند. 

محاصره برای ایران چه معنایی خواهد داشت؟ 

محاصره بنادر ایران توسط ایالات متحده به احتمال زیاد به این معنی خواهد بود که کشتی‌های ایرانی که در بحبوحه جنگ می‌توانستند از تنگه هرمز عبور کنند، دیگر قادر به انجام این کار نخواهند بود و کشتی‌های دیگری که در بندر یا دریا گیر افتاده‌اند، می‌توانند از طریق این مسیر به داخل و خارج از تنگه هرمز نقل و انتقالات خود را آغاز کنند. 

این یک تغییر رویکرد ایالات متحده در طی جنگ خواهد بود. پیش از این و در میانه حمله ایالات متحده به ایران، مقامات آمریکایی اقداماتی را انجام داده‌اند که جریان نفت ایران را برای محدود کردن فشار بر قیمت انرژی در سراسر جهان امکان‌پذیر کرده است.

ماه گذشته، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، گفت که ایالات متحده به تانکرهای نفتی ایران اجازه می‌دهد تا از تنگه عبور کنند تا عرضه جهانی را حفظ کنند. ایالات متحده همچنین به طور موقت تحریم‌های مربوط به نفت ایران در دریا را لغو کرد و به اکثر کشورها، از جمله ایالات متحده، اجازه فروش آن را به مدت یک ماه داد. 

اما مقامات ایرانی که به خوبی از فشار بر ترامپ در نتیجه افزایش قیمت انرژی آگاه بوده‌اند، به نظر می‌رسد نگران نیستند. محمد باقر قالیباف، رئیس‌مجلس ایران و مذاکره‌کننده ارشد کشور، روز یک‌شنبه در پستی در رسانه‌های اجتماعی نوشتند: «از ارقام فعلی در پمپ‌بنزین‌ها لذت ببرید. با این به اصطلاح «محاصره»، به زودی حسرت بنزین ۴ تا ۵ دلاری را خواهید خورد». 

پیامدهای آن برای جهان چه خواهد بود؟ 

معمولاً روزانه حدود ۱۵۰ کشتی از تنگه هرمز عبور می‌کنند. طبق داده‌های S&P Global Market Intelligence، در ماه مارس، کمی بیش از ۱۵۰ کشتی در این ماه از این آبراه عبور کرده‌اند. شرکت‌های اطلاعات و تمنیت کشتیرانی گزارش داده‌اند که آن‌هایی که عبور می‌کردند، با مقامات ایرانی هماهنگی‌هایی انجام داده بودند و ممکن است برای عبور عوارض یا هزینه‌ای پرداخت کرده باشند. 

توقف تردد منجر به افزایش شدید قیمت نفت شده است. اگر محاصره کشتی‌ها توسط آمریکا به سمت و از ایران منجر به آزادی ناوبری برای کشتی‌هایی شود که از این آبراه با نفت کشورهای خلیج فارس عبور می‌کنند، می‌تواند به معنای کاهش قیمت‌ها باشد، هرچند مشخص نیست که این اتفاق چقدر سریع رخ دهد. 

هنوز چیزهای زیادی نامشخص است. اینکه آیا اپراتورهای کشتی در این مرحله خطر عبور از تنگه را متحمل می‌شوند یا خیر، می‌تواند به نحوه واکنش ایران به محاصره بستگی داشته باشد. و اینکه آیا ایالات متحده قادر به کنترل عبور کشتی‌ها خواهد بود یا خیر نیز یک سوال بی‌پاسخ است. 

خطر بی‌ثباتی بیشتر بازارهای جهانی

با این همه، فایننشیال تایمز، با انتشار گزارشی هشدار داده، تحریم دریایی طراحی شده با هدف قطع صادرات ایران، بازارهای جهانی انرژی را تهدید به بی‌ثباتی می‌کند. بر اساس این گزارش، این تصمیم، آخرین تلاش ترامپ برای تغییر پویایی جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران بود که او در اواخر فوریه آغاز کرد. او پیش از این در تلاش بود تا به نوعی از این بحران خارج شود، با این حال، توانایی جمهوری اسلامی ایران را برای مسدود کردن تجارت انرژی از طریق این آبراه حیاتی دست کم گرفته بود. 

این روزنامه متذکر شده، این تحریم دریایی در ظاهر با هدف کاهش ظرفیت ایران برای تأمین مالی امور دفاعی از طریق محدود کردن درآمد حاصل از صادرات نفت انجام می‌شود. اما چنین عملیاتی خطر بی‌ثباتی بیشتر بازارهای جهانی انرژی و افزایش جدید قیمت نفت را به همراه دارد. این اقدام همچنین آتش‌بس شکننده دو هفته‌ای که سه‌شنبه گذشته بین ایالات متحده و ایران توافق شد را به خطر می‌اندازد. 

به گفته جنیفر کاوانا، مدیر تحلیل نظامی در اندیشکده اولویت‌های دفاعی در واشنگتن: «بستن کامل تنگه هرمز، قیمت نفت را حتی بیشتر از قبل افزایش می‌دهد و فشار بیشتری را از سوی جامعه بین‌المللی بر ایالات متحده وارد می‌کند. این قطعاً نشان می‌دهد که رئیس‌جمهور چقدر ناامید و در تنگنا قرار دارد». 

به نظر می‌رسد دستور ترامپ برای تحریم تنگه هرمز، نشان دهنده امید او به اعمال مدل مداخله‌اش در ونزوئلا است. به گفته یک مقام آمریکایی، عبور آزادانه از تنگه هرمز یکی از مجموعه‌ای از خواسته‌هایی بود که جمهوری اسلامی ایران در مذاکرات به رهبری ونس در پاکستان در روز شنبه با آن موافقت نکرد.

این مقام آمریکایی گفت، ونس پس از طراحی محاصره با ترامپ و تیمش، امیدوار است که ایران تمایل بیشتری به پذیرش توافقی داشته باشد که خواسته‌های ایالات متحده را برآورده کند. اما تهران بارها نشان داده که حاضر به تسلیم زیر فشار نیست. ایران معتقد است که در این درگیری دست بالا را دارد و تنگه هرمز نقطه اصلی نفوذ آن است. 

تاکتیک عجیب؛ ادامه جنگ در همه جبهه؟ 

چهره‌های تندرو ضدایرانی عموما از این تصمیم دفاع کرده‌اند. دنیس راس، دیپلمات ارشد سابق ایالات متحده و مذاکره‌کننده خاورمیانه، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «این کار صادرات و درآمدهای ایران را متوقف می‌کند و نقطه مقابل بستن تنگه هرمز توسط آن‌هاست. آن‌ها ممکن است به تأسیسات نفتی خلیج فارس حمله کنند، اما این کار فشار بیشتری بر ایران وارد می‌کند. همچنین فشار زیادی بر چین وارد می‌کند تا ایران را تحت فشار قرار دهد».

ریچارد هاس، یکی دیگر از دیپلمات‌های سابق آمریکایی و مدیر پیشین شورای روابط خارجی هم نوشت: «سیاست «باز برای همه یا بسته برای همه» می‌تواند جهان را متحد کند، زیرا نشان دهنده تعهد به باز نگه داشتن یک آبراه بین‌المللی برای تقریباً همه است. این امر آسیب و ویرانی جنگ را افزایش نمی‌دهد». 

اما در مقابل، چهره‌هایی مانند ولی نصر، مقام سابق آمریکایی و استاد دانشگاه جان هاپکینز، در این باره شک و تردید داشتند. او گفت که تهدید ترامپ برای مسدود کردن تنگه در کوتاه مدت تهران را نگران نمی‌کند، زیرا محاسبه می‌کند که بسته شدن تنگه فشار بیشتری بر اقتصاد جهانی نسبت به ایران وارد می‌کند.

او گفت: «این ماجرا باعث طولانی شدن فشار بر اقتصاد جهانی می‌شود. و ایرانی‌ها می‌توانند باب المندب [یک گلوگاه در سواحل یمن] را ببندند و سپس ایالات متحده مجبور خواهد شد با آن هم مقابله کند». 

از همان آغاز جنگ، ایران به صراحت اعلام کرده که یکی از اهداف اصلی‌اش، در مواجهه با آنچه که آن را نبردی حیاتی برای بقای خود می‌داند، افزایش هزینه‌های این درگیری برای ایالات متحده، متحدانش و اقتصاد جهانی بوده است. به گفته اسفندیار باتمانقلیچ، مدیر اجرایی اندیشکده بنیاد بورس و بازار مستقر در بریتانیا، ایران پیش از این خود را با دسترسی محدود به درآمدهای نفتی مسدود کرده بود.

باتمانقلیچ گفت: «محاصره آمریکا ممکن است نفت ایران را از بازار خارج کند، اما تأثیر آن بر بودجه دولت ثانویه خواهد بود و به هر حال در مقایسه با هزینه‌هایی که ایران مایل به تحمل آن از حملات هوایی بود، ناچیز خواهد بود. اگر این یک تاکتیک برای افزایش فشار بر ایران باشد، تاکتیک عجیبی است». 

چرخش استراتژیک ناگهانی

تحلیلگران بارها نسبت به مقایسه با حکومت مادورو در ونزوئلا هشدار داده‌اند و خاطرنشان کرده‌اند که جمهوری اسلامی ایران بیش از نیم قرن است که یک بوروکراسی ریشه‌دار ایجاد کرده و دهه‌ها را صرف آماده‌سازی برای نوع جنگ نامتقارنی کرده است که در آن درگیر است و با انگیزه‌های ایدئولوژیک رهبری می‌شود. 

محاصره دریایی ترامپ نشان دهنده یک تغییر ناگهانی از استراتژی واشنگتن در اجازه دادن به ایران برای ادامه صادرات نفت است، چرا که دولت ترامپ تاکنون به شدت به دنبال آرام کردن بازارهای انرژی بوده است. همچنین تلاش‌های فروانی وجود داشته تا ضررهای تولیدی کشورهای خلیج فارس خود را که در نتیجه بسته شدن تنگه و حملات ایران به تأسیسات نفت و گاز آن‌ها متحمل شده‌اند، جبران شود. 

این تنگه برای صادرات و واردات ایران مهم است. اما گزینه‌های دیگری برای واردات مواد غذایی و سایر کالاها دارد، چرا که با ۱۵ کشور مرز مشترک دارد، از جمله مسیرهای زمینی به عراق و ترکیه در غرب، کشورهای آسیای میانه و روسیه در شمال و افغانستان و پاکستان در شرق. 

به گفته کاواناگ، محاصره دریایی تنگه هرمز توسط ایالات متحده، برخی چالش‌ها و معضلات عملیاتی را نیز ایجاد خواهد کرد که در طول اقدام علیه محموله‌های انرژی به و از ونزوئلا وجود نداشت. او گفت: «فرض کنید یک کشور خلیج فارس یا یک کشتی فرانسوی در حال عبور است و آن‌ها عوارض را پرداخت کرده‌اند. ایالات متحده چه خواهد کرد؟ یک نفتکش متحد را توقیف کند؟ و سپس فرض کنید یک کشتی چینی عوارض را پرداخت کرده است. آیا ما یک نفتکش چینی را توقیف خواهیم کرد؟ و چینی‌ها چه خواهند کرد؟»