چرا نیروگاه هستهای بوشهر خلیج فارس را به هراس انداخت؟
حمله به خطوط تأمین برق بوشهر که سیستم خنککننده را فعال نگه میدارند، میتواند باعث ذوب هسته راکتور و نشت مواد رادیواکتیو شود. در چنین شرایطی باید در شعاع چند صد کیلومتری نیروگاه دستور تخلیه صادر شود که به کشورهای خارج از ایران نیز گسترش مییابد.
یک رسانه عربی گزارشی از وضعیت نیروگاه هستهای بوشهر، نخستین نیروگاه هستهای خاورمیانه، در جنگ کنونی بهدست میدهد و قواعد حقوقی پیرامون این نیروگاهها هنگام بروز درگیری را بررسی میکند.
به گزارش اکوایران به نقل از الجزیره، ایالات متحد و اسرائیل بارها نیروگاه اتمی بوشهر را هدف قرار دادهاند و خطر آلودگی رادیواکتیو را فراتر از مرزهای ایران افزایش دادهاند.
حمله به نیروگاه اتمی باید محکوم شود
تنها نیروگاه هستهای فعال ایران، نیروگاه بوشهر، در جریان جنگ جاری اسرائیل و آمریکا با ایران بارها هدف حمله قرار گرفته و این موضوع نگرانیها درباره یک حادثه احتمالی هستهای را افزایش داده که میتواند در سراسر کشورهای خلیج فارس «فاجعهبار» باشد.
آخرین حمله به این نیروگاه روز شنبه زمانی رخ داد که موشکها به مکانی نزدیک به نیروگاه اصابت کردند و به گفته سازمان انرژی اتمی ایران (AEOI) که این حمله را محکوم کرده است، یک نگهبان امنیتی کشته شد و به یک ساختمان جانبی نیز آسیب وارد آمد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در بیانیهای در انتقاد از این حمله ادعا کرد که تأسیسات بوشهر از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه تاکنون چهار بار «بمباران» شده است. او از آنچه «بیتوجهی» ایالات متحد و اسرائیل به ایمنی هستهای خواند، انتقاد کرد.
روز دوشنبه سازمان انرژی اتمی ایران از نهاد نظارتی هستهای سازمان ملل خواست که بهطور آشکارا حملات به بوشهر را نیز محکوم کند. محمد اسلامی، رئیس سازمان، در نامهای به رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA)، اعلام کرد که این حملات «نقض آشکار قوانین بینالمللی و مصداقی از جنایت جنگی» است.
کارشناسان هستهای و مقامات منطقهای مدتهاست نسبت به خسارت عظیمی که بمباران بوشهر میتواند ایجاد کند، نهتنها برای ایران و ایرانیان بلکه برای کشورهای همسایه، هشدار دادهاند.
درباره نیروگاه اتمی بوشهر
نیروگاه بوشهر که روسیه آن را ساخته است، یک نیروگاه هستهای در شهر ساحلی بوشهر است. کار ساخت آن را نخست در سال ۱۹۷۵ شرکتهای آلمانی آغاز کردند، اما در نهایت در سال ۲۰۱۱ وزارت انرژی اتمی روسیه تکمیلش کرد. تاکنون صدها نیروی روسی در بوشهر مستقر بودهاند که برخی از آنها پس از حملات اخیر تخلیه شدهاند.
این نخستین نیروگاه هستهای در خاورمیانه است که یک راکتور فعال دارد. واحد ۱ بوشهر در حال حاضر حدود ۱۰۰۰ مگاوات برق به شبکه ملی تزریق میکند. انتظار میرود دو واحد راکتور دیگر نیز تا سال ۲۰۲۹ به بهرهبرداری برسند.
اگر بوشهر هدف حمله قرار گیرد چه اتفاقی میافتد؟
مقامات ایرانی میگویند که بوشهر در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران تاکنون چهار بار هدف حمله قرار گرفته است. این جدا از حمله اولیه در ۲۸ فوریه است؛ یعنی زمانی که آمریکا و اسرائیل نخستین حملات خود را آغاز کردند و جنگ شروع شد. پرتابهها به شهر بوشهر، در فاصله چند صد متری نیروگاه، اصابت کردند.
حمله به یک راکتور هستهای یا استخرهای ذخیره سوخت مصرفشده میتواند باعث آزاد شدن ذرات رادیولوژیک، بهویژه ایزوتوپ خطرناک سزیم-۱۳۷، در جو شود. باد و آب میتوانند این مواد را بسیار فراتر از محل انتشار پخش کنند و برای دههها مواد غذایی، خاک یا منابع آب آشامیدنی را آلوده سازند. قرار گرفتن در معرض نزدیک چنین موادی میتواند باعث سوختگی پوست و افزایش خطر ابتلا به سرطان شود.
نهاد نظارتی هستهای سازمان ملل درباره حملات به بوشهر چه گفته است؟
آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA)، نهاد ناظر هستهای سازمان ملل، ماههاست درباره هدف قرار دادن این نیروگاه هشدار داده است. در جریان جنگ ۱۲ روزه اسرائیل با ایران در سال گذشته، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، به شورای امنیت سازمان ملل گفت که حمله اسرائیل به نیروگاه بوشهر میتواند یک فاجعه منطقهای ایجاد کند.
او هشدار داد که اصابت مستقیم به این نیروگاه که دارای چندین تُن مواد هستهای است، میتواند «منجر به انتشار بسیار بالای رادیواکتیویته» شود و «پیامدهای بزرگی» فراتر از مرزهای ایران داشته باشد و خواستار «بیشینه خویشتنداری» شد.
او گفت حمله به خطوط تأمین برق بوشهر که سیستم خنککننده را فعال نگه میدارند، میتواند باعث ذوب هسته راکتور و نشت مواد رادیواکتیو شود. در چنین شرایطی باید در شعاع چند صد کیلومتری نیروگاه دستور تخلیه صادر شود که به کشورهای خارج از ایران نیز گسترش مییابد.
گروسی افزود که مقامات باید به افراد در این منطقه یُد بدهند و احتمالاً به دلیل آلودگی رادیواکتیو، تأمین مواد غذایی را محدود کنند. مناطق خارج از محدوده خطر فوری نیز باید تا صدها کیلومتر تحت نظارت قرار گیرند.
گروسی پس از حمله اخیر روز شنبه، بار دیگر خواستار خویشتنداری شد.
خطرات آلودگی آب برای خلیج فارس
همچنین نگرانیهایی در میان هستند که مبادا آسیب به بوشهر بتواند آبهای کل منطقه خلیج فارس را آلوده کند. تحقیقات نشان میدهند که آلودگی رادیواکتیو بر حیات دریایی تأثیر میگذارد و کمژرفا بودن خلیج فارس میتواند باعث ماندگاری طولانیمدت اثرات منفی شود.
این موضوع همچنین بر منابع آب آشامیدنی تأثیر میگذارد. بیشتر کشورهای خلیج فارس فاقد منابع آب زیرزمینی هستند و به شدت به شیرینسازی آب دریا وابستهاند؛ بااینحال تأسیسات شیرینسازی ذاتاً برای فیلتر کردن مواد رادیواکتیو ساخته نشدهاند و همه آنها در حال حاضر فناوریهای لازم را ندارند.
آلن آیر از مؤسسه خاورمیانه به الجزیره گفت که تحقیقات دانشگاهی نشان داده است که میزان مواد رادیواکتیو در بوشهر ممکن است به اندازهای نباشد که فاجعهای در حد چرنوبیل ۱۹۸۶ در اوکراینِ شوروی سابق ایجاد کند.
بااینحال، او میگوید که «تهدید جدیتر، وجود مواد رادیواکتیو در آب است، زیرا وقتی مقدار قابل توجهی رادیواکتیویته وارد آب شود، شیرینسازی عملاً ناممکن میشود» و توضیح داد که سطح بالای این مواد میتواند کل فرآیند شیرینسازی را متوقف کند.
سال گذشته، نخستوزیر قطر، شیخ محمد بن عبدالرحمن بن جاسم آل ثانی، در مصاحبهای با تاکر کارلسون گفت که اصابت به این نیروگاه «همه ما را» تحت تأثیر قرار میدهد. نخستوزیر گفت که قطر که در حدود ۱۹۰ کیلومتری جنوب ایران قرار دارد، اثرات احتمالی حمله به بوشهر را شبیهسازی کرده است.
مقامات دریافتند که دریا «کاملاً آلوده» خواهد شد و کشور «در عرض سه روز آب خود را از دست میدهد.» او افزود: «بدون آب، بدون ماهی، هیچچیز… هیچ حیاتی وجود نخواهد داشت.»
آیا قانونی علیه هدف قرار دادن تأسیسات هستهای غیرنظامی وجود دارد؟
پاسخ مثبت است. چارچوبهای بینالمللی برای حفاظت از تأسیسات هستهای در زمان درگیری وجود دارند. انجام حملات به تأسیسات انرژی یا هستهای با آگاهی از اینکه میتواند باعث تلفات گسترده انسانی و خسارات زیستمحیطی شود، یک جنایت جنگی محسوب میشود.
ماده ۵۶ (پروتکل یکم) کنوانسیونهای ژنو هدف قرار دادن «تأسیسات و ساختارهای حاوی نیروهای خطرناک» از جمله تأسیسات دارای مواد هستهای را ممنوع میکند. طرفهای درگیر همچنین باید میان تأسیسات غیرنظامی و اهداف نظامی تمایز قائل شوند. نیروگاه بوشهر برق مورد نیاز کشور را تأمین میکند.
دستورالعملهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز هدفگیری بیتمایز تأسیسات هستهای را ممنوع میکند. این دستورالعملها شامل پرهیز از اصابت مستقیم به راکتورها و سوخت ذخیرهشده، تضمین ایمنی کارکنان، حفظ تأمین برق برای جلوگیری از ذوب هسته و داشتن سامانههای پایش تشعشعات است.
آیا واکنش غرب در مقایسه با زاپوریژیا در اوکراین کمرنگ بوده است؟
عباس عراقچی روز شنبه کشورهای غربی را به دلیل سکوت درباره خطرات احتمالی هدف قرار دادن بوشهر، در مقایسه با واکنش آنها به نیروگاه زاپوریژیا در اوکراین، مورد انتقاد قرار داد.
او گفت: «واکنش خشمگینانه غرب به درگیریها در نزدیکی نیروگاه هستهای زاپوریژیا را به یاد دارید؟» و افزود: «بارش رادیواکتیو زندگی را در پایتختهای شورای همکاری خلیج فارس پایان خواهد داد، نه در تهران.»
روسیه در مارس ۲۰۲۲ با استفاده از تانکها و توپخانه سنگین به این نیروگاه حمله کرد که منجر به آتشسوزی بزرگی شد. در واکنش، بریتانیا و اوکراین خواستار برگزاری نشست اضطراری شورای امنیت سازمان ملل شدند.
سازمان ملل، ایالات متحده، اتحادیه اروپا و دهها کشور دیگر بلافاصله بیانیههایی در محکومیت این اقدام صادر کردند. ناتو هشدار داد که هرگونه بارش رادیواکتیو که به یکی از کشورهای عضو برسد، سازوکار دفاع جمعی آن را فعال خواهد کرد.
امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، بعداً با ولادیمیر پوتین گفتوگو کرد و خواستار حضور بازرسان آژانس در محل اشغالشده شد.
اتحادیه اروپا در این مورد خاص درباره حملات به بوشهر اظهار نظری نکرده است. روسیه که تعداد زیادی نیروی انسانی در آنجا دارد، بیانیهای در ابراز نگرانی و «محکومیت شدید این اقدام» صادر کرده است.
حوادث هستهای در گذشته
راکتورهای هستهای فوکوشیما در ژاپن پس از زلزله سال ۲۰۱۱ دچار ذوب شدند. حدود ۱۶۰ هزار نفر از ساکنان برای جلوگیری از خطرات تشعشعی تخلیه شدند. یک مورد مرگ ناشی از سرطان ریه در سال ۲۰۱۸ به فعالیتهای پاکسازی نسبت داده شد. بااینحال، استرس ناشی از تخلیه، تروما و اختلالات عمومی در زمان حادثه به هزاران مرگ انجامید.
در فاجعه چرنوبیل در آوریل ۱۹۸۶، یک راکتور هنگام آزمایش منفجر شد و انفجار بزرگی رخ داد که سقف سنگین تأسیسات را از جا کند و آتشی ایجاد کرد که روزها ادامه داشت. سطوح بالایی از تشعشع در این انفجار آزاد شد. حدود ۳۰ نفر در زمان انفجار یا بلافاصله پس از آن جان خود را از دست دادند. حدود ۲۰ هزار نفر، بهویژه کودکان، بعداً به سرطان تیروئید مبتلا شدند. بیش از ۳۰۰ هزار نفر تخلیه شدند و این منطقه هنوز تا حد زیادی خالی از سکنه است.
