موج گسترده بیکاری؛ تعدیل‌های گسترده و اخراج کارگران و کارمندان بخش‌های مختلف

موج تعدیل نیرو در مشاغل مختلف، این روزها به بیشترین میزان خود رسیده است؛ موضوعی که به نظر حتی در سال جدید همچنان ادامه خواهد داشت و در ماه‌های آینده با افراد بیشتری مواجه خواهیم شد که شغل خود را از دست خواهند داد.

به گزارش شرق، با این حال هنوز آمار مشخصی از این تعداد تعدیل و اخراج در اوج روزهای جنگ و قطعی اینترنت وجود ندارد. از مهماندار هواپیما و خبرنگار تا کتاب‌فروش و مهندسی که در شرکت‌های فناوری مشغول بوده و حالا همه خانه‌نشین شده‌اند.

مدیران منابع انسانی مجموعه و شرکت‌های مختلف به ضررهای مالی خود اشاره می‌کنند که برای سرپاماندن، چاره‌ای جز کاهش نیروی انسانی خود ندارند. بین این نیروهای تخصصی، بسیاری توضیح می‌دهند که با وجود اخراج از کار، عیدی یا حقوق آن‌ها به صورت کامل پرداخت نشده است، درحالی‌که کارشناسان حوزه کار نگرانند سازمان تأمین اجتماعی برای پرداخت بیمه بیکاری و سامانه حوزه کار برای پیگیری پرونده‌های شکایت، به دلیل تعداد بالای متقاضی توان پیگیری همه درخواست‌ها را نداشته باشد. 

فرودگاهی نمانده تا ما مهماندارش باشیم

یکی از اولین مشاغل که در ساعت‌های اول جنگ تعطیل شد، حوزه هوانوردی بود. «سهیلا»، سرمهماندار جوان پروازهای داخلی، از روز نهم اسفند می‌گوید؛ از چند دقیقه پس از حملات آمریکا و اسرائیل به خاک ایران که پیامکی مبنی بر توقف تمام پروازهای داخلی و خارجی دریافت کرد: «اتفاقا آن روز پرواز داشتیم و قبل از خروج از خانه همکارم تماس گرفت که به همه پیام سراسری داده‌اند مبنی بر اینکه پروازها متوقف شده است. ماشین فرودگاه مهرآباد جلوی در منتظرم بود که با من هم تماس گرفتند و گفتند پروازها کنسل شده است. از آن روز خانه‌نشین شدم و چون دقیقا اسفندماه قراردادهای یک‌ساله ما تمام می‌شد، تا زمانی که به کار بازنگردیم حقوق هم نخواهیم داشت.

هرچند اگر جنگ هم تمام شود، مشخص نیست ما چه زمان به کار بازخواهیم گشت. برای جنگ ۱۲روزه، ۴۰ روز بعد با محدودیت ساعتی به کار برگشتیم، درحالی‌که این بار تخریب فرودگاه‌های کشور خیلی بیشتر بوده است. حتی برخی از فرودگاه‌ها دیگر بخش ترمینالی ندارند و نمی‌دانیم به صورت عملیاتی فعال می‌شوند یا نه».

او ادامه حرف‌هایش را می‌گیرد و ادامه می‌دهد: «از طرفی چند هواپیمای شرکت ما هم در این مدت آسیب دیده‌اند و اصلا نمی‌دانیم در آینده چه پیش می‌آید. همکارانم نگرانند بعد از پایان جنگ، اصلا شاید هواپیمایی باقی نمانده باشد و این موضوع تمام زندگی ما را تحت‌الشعاع قرار خواهد داد».

او این را هم اضافه می‌کند که بسیاری از همکارانش فقط ۶۰ درصد حقوق بهمن را دریافت کرده‌اند و چون اوایل اسفند کار متوقف شد، حقوق اسفند را برایشان واریز نکرده‌اند. بخشی از این موضوع به این دلیل است که شرکت‌های هواپیمایی باید پول بلیت‌هایی را که فروخته‌اند، به مردم پس دهند و حقوق نیروها از راه فروش بلیت‌ها تأمین می‌شد». 

بدون پرداخت عیدی، ما خبرنگارها را اخراج کردند

جنگ و شرایط بحرانی در هر موقعیتی، اهمیت رسانه را دوچندان می‌کند، اما معمولا شرایط اقتصادی این وضع را پیچیده‌تر می‌کند؛ بنابراین اولین آسیب به رسانه‌های خصوصی کشور وارد می‌شود که همین منجر به تعدیل خبرنگاران خواهد شد.

«صالح» یکی از روزنامه‌نگارانی است که پس از سال‌ها کار در فضای رسانه، حالا به دلیل تعدیل‌های بعد از شروع جنگ، بیش از یک ماه است که از یکی از روزنامه‌های داخلی بیکار شده است: «بدون هیچ توضیحی در همان روزهای اول جنگ به بیشتر همکارانم گفتند دیگر نیایید؛ خبرنگارهایی که در جنگ قبلی، زیر بمب و موشک در تحریریه حاضر می‌شدند، حالا بدون پرداخت ریالی از حقوق و عیدی بیکار شده‌اند.

از طرفی چون شرایط جنگی است، کار هم پیدا نمی‌شود و نمی‌دانم چطور از پس هزینه زندگی بربیایم. متأسفانه حتی با ما برخورد خوبی هم نداشتند، یعنی بدون پرداخت حق و حقوقم، با لحن توهین‌آمیز تعدیل شدم و دستم هم به هیچ‌جا بند نیست. چیزی که از دیگر همکارانم شنیدم، در رسانه ما حدود ۵۰ درصد را اخراج کرده‌اند و برخی صفحات روزنامه دیگر منتشر نمی‌شود و صفحات دیگر که چند خبرنگار داشت، حالا فقط با یک نفر اداره می‌شود. در این مدت به چند رسانه رزومه دادم، اما بسیاری از آن‌ها در حال کم‌کردن نیروهای خود هستند و نمی‌دانم باید چکار کنم». 

کتاب‌فروشی تخریب شد و بیکار شدم

تا یک ماه قبل فروشنده کتاب‌فروشی بزرگی در یکی از محلات جنوب شرق تهران بود که همان روزهای اول جنگ موج انفجار محل کارش را تخریب کرد. «مهدی» در روز انفجار، با طبقه‌ها و دیوارهای تخریب‌شده کتاب‌فروشی مواجه شد که دیگر قابل جبران نیست و همین باعث بیکاری او شد: «موج انفجار دیوار را تخریب کرد، تمام قفسه‌ها و دیوار و در از بین رفت. موشک در نزدیکی ما خورده بود و برای همین تخریب بسیار بالا بود. کارفرما همان روز با همه ما خداحافظی کرد. بنابراین از روزهای اول جنگ بیکار شدم.

حتی بخش آنلاین فروشگاه که دست من و همکار دیگرم بود به دلیل قطع اینترنت، از روز اول جنگ متوقف شد. خلاصه درآمدم کامل قطع شد. با وجودی که قراردادم تا روز آخر اسفند بود و باید سال جدید دوباره قرارداد می‌بستیم، حتی برای دریافت عیدی از مدیر فروشگاه پیگیری کردیم که گفت پول ندارد و همان را هم از دست دادم. در این مدت چند جا برای کار اقدام کردم ولی واقعیت این است که همه در حال تعدیل و اخراج نیرو هستند و کسی نیرو نمی‌خواهد». 

بیش از ۵۰ نفر بیکار شدند

قطع اینترنت و حملات به زیرساخت‌ها، شرکت‌های حوزه فناوری را رو به نابودی برد. «جعفر» کارشناس داده و آنالیزور دیتای یکی از همین شرکت‌هاست که مثل بسیاری دیگر، کارش را از دست داده است: «اواخر اسفند به همه نیروهای شرکت پیام دادند که شرکت تعطیل شد و قطع همکاری کردند. یعنی بیش از ۵۰ نفر بیکار شدند. حقوق بهمن و عیدی من کامل پرداخت شد اما می‌دانم چند نفر از همکارانم هنوز حقوق بهمن را نگرفته‌اند.

در حال حاضر فقط به کار در تاکسی‌های اینترنتی فکر می‌کنم. با پول اجاره و بدهی‌هایی که باید ماهانه پرداخت کنم، این روزها ذهنم کاملا درگیر است. ماهی ۲۳ میلیون تومان قسط دارم و بعد از پایان جنگ باید برای پیداکردن کار اقدام کنم. احتمال می‌دهم شرکت کمی بعد به بعضی از ما بگوید به کار بازگردیم ولی مثلا با همان حقوق سال قبل که می‌دانم بسیاری همان را قبول خواهند کرد، چون اصلا معلوم نیست شرایط بدتر از این خواهد شد یا نه». 

شرکت‌های تولید محتوا تعطیل شده‌اند

شرکت‌های تولید محتوا یکی دیگر از مشاغلی هستند که با قطع گسترده اینترنت و شروع جنگ آسیب دیدند. «نیلوفر»، کارشناس تولید محتوای یکی از همین شرکت‌هاست که از نهم اسفند مجموعه آن‌ها تعطیل شد و بدون دریافت حقوق اسفند و عیدی، منتظر است شاید بعد از اتمام جنگ به کار خود بازگردد: «قرارداد ثابت ندارم تا به من عیدی بدهند، اما سال قبل عیدی دادند، حالا هم که کار کامل تعطیل است. از طرفی شبکه مجازی را از دست دادیم، چراکه کلا در این شرایط، انجام کار تبلیغات و تولید محتوا فایده‌ای ندارد. کارشناس‌های تولید محتوای مکتوب و تصویری و حتی بلاگرها که با شرکت ما کار می‌کردند، در این شرایط بیکار شدند». 

چرا شرکت‌ها تعدیل نیرو می‌کنند؟ 

سالی که گذشت، برای بیشتر مشاغل، جزء بدترین سال‌ها بود. سه بار قطعی سراسری اینترنت که همین فشار اقتصادی را دوچندان کرد. بسیاری از افراد بیکار شدند و شرکت‌های بزرگ هم برای سرپاماندن، چاره‌ای جز تعدیل نمی‌بینند.

«مهسا» از مدیران منابع انسانی یکی از شرکت‌های بزرگ خوراکی کشور است. او از اجبار به تعدیل برخی نیروها می‌گوید که با مخالفت او همراه بود ولی امکان چانه‌زنی هم نداشت: «یک نمونه آن، قطع همکاری با یک نیروی جوان بود. چند روز اول شروع جنگ، یکی از فروشگاه‌های ما در مناطق جنوبی شهر تخریب شد و دیگر ساختمانی باقی نمانده بود تا نیروها کار کنند. با این حال برای این جوان در سیستم، ترک کار زده بودند. درحالی‌که مشکل از او نبود. همین موضوع باعث شد این نیرو اخراج شود.

فردای روزی که به او اطلاع دادند اخراج شده، برای پیگیری کارهای بیمه‌اش با او صحبت کردم و تمام مدت می‌گفت این حق من نبود که در آستانه عید و وسط جنگ بیکار شوم. واقعا نمی‌‎دانستم چه چیز می‌توان گفت. اما پیگیری من برای جلوگیری از تعدیل‌ها به جایی نرسید».

از طرفی مدیر منابع انسانی یکی از شرکت‌های تاکسی اینترنتی هم به این روزها اشاره می‌کند که تدابیر اندکی برای جلوگیری از تعدیل نیرو در این شرایط وجود دارد. او از سه بار سقوط استارتاپ‌ها در سالی که گذشت، می‌گوید؛ قطع اینترنت و جنگ ۱۲روزه، قطع اینترنت در دی‌ماه و دوباره قطع اینترنت و جنگ حاضر.

با این حال او از دیگر چالش‌هایی می‌گوید که مجموعه را به سمت تعدیل نیروها خواهد برد: «با اینکه در روزهای قطعی اینترنت مردم می‌توانند از سایت و نرم‌افزارهای داخلی استفاده کنند اما در پشت این خدمات‌دهی، ما با اینترنت ملی فقط پنج درصد کارمان انجام می‌شود که همین علاوه بر ضرر مالی، باعث بیکاری تعدادی نیرو می‌شود. دراین‌صورت امکان پشتیبانی و بسیاری از خدمات فنی از بین می‌رود.

از طرفی تمام پروژه‌های جدید ما که نیاز به جذب نیرو داشت، از بین رفت و ما با ضرر مالی بزرگی روبه‌رو شدیم. اما فقط به این دلیل که اسپانسر بزرگی داریم، توانستیم از تعدیل نیروها تا همین حالا جلوگیری کنیم. این در حالی است که می‌دانیم بسیاری از شرکت‌های تولید محتوایی و توریستی که با آن‌ها کار می‌کردیم، کارشان متوقف شده و همین باعث تعدیل نیروهای جدی خواهد شد. البته این موضوع به شکل دیگر در کار ما هم اثر خواهد داشت». 

موج بیکاری و ناتوانی تأمین اجتماعی برای حمایت

موج تعدیل نیرو در مشاغل مختلف رو به افزایش است و همین موضوع مراجعه به سازمان تأمین اجتماعی برای دریافت بیمه بیکاری یا مراجعه به سامانه کار برای ثبت شکایت‌های حوزه کار را بالا خواهد برد؛ موضوعی که به نظر می‌رسد با توجه به شرایط حال حاضر با چالش‌های بسیاری برای افراد همراه باشد.

مریم زنده‌دل، حقوق‌دان و مشاور روابط کار، توضیح می‌دهد: «فعلا آماری از تعداد تعدیل‌ها موجود نیست، اما جنگ یکی از عوامل اصلی تعدیل‌های گسترده در کشور شده است. از طرفی قطعی اینترنت عامل دومی است که باعث توقف برخی دیگر از مشاغل شده است. مثلا وقتی بستری برای مارکتینگ، حتی شرکت‌های بزرگ و شناخته‌شده وجود نداشته باشد، طبیعی است که دست به تعدیل نیروهای همان بخش بزنند؛ کمااینکه می‌دانیم همین حالا این اتفاق در بسیاری از شرکت‌ها پیش آمده است.

الان ما با کارگاه‌هایی مواجهیم که به دلیل جنگ امکان ادامه کار ندارند، در این شرایط کارگران می‌توانند برای بیمه بیکاری اقدام کنند. حالت دیگر اینکه کسب‌وکار آسیبی ندیده اما تعدیل نیرو اتفاق افتاده که فرد باید برای دریافت حق و حقوق خود به قانون کار اتکا کند؛ یعنی اگر قرارداد جاری داشته باشد، حین قرارداد نمی‌توان کارگری را اخراج کرد، مگر آنکه محل کار تخریب شده باشد و ادامه کار ممکن نباشد.

با این حال متأسفانه آن حمایتی که از نیروهای بخش دولتی انقاق می‌افتد، در بخش خصوصی وجود ندارد. تنها حمایتی که قانون‌گذار پیش‌بینی کرده، بیمه بیکاری نیروهای بخش خصوصی است و درحال‌حاضر با وجود موجی از بیکاری و دریافت‌کنندگان بیمه بیکاری، امکان دارد سازمان از عهده حمایت از این تعداد نیروی بیکار برنیاید. شما در نظر بگیر که چند هزار نفر فقط از فولاد مبارکه بیکار شده‌اند». 

این حقوق‌دان در بین صحبت‌هایش به برخی مشاغل مثل رانندگان تاکسی اینترنتی اشاره می‌کند که هیچ‌کدام از طرف مجموعه‌هایی که در آن کار می‌کنند، بیمه نیستند؛ بنابراین امکان هیچ مطالبه‌ای هم ندارند: «بحث دیگر مسئولیت اجتماعی بخش خصوصی است که به‌جای آنکه از همان ابتدا موضوع تعدیل نیرو را مطرح کند، فضا را به شکل دیگری مدیریت کند. راهکارهای قانونی وجود دارد که به‌جای آنکه کارفرما نیرو را تعدیل کند، از راه دیگری استفاده کند،

مثلا اعلام کند چون در این شرایط میزان کار نصف شده، کارفرما برای نصف کار یعنی ۱۵ روز ماه حقوق پرداخت می‌کند. از طرفی در دوره قبلی قطعی اینترنت سامانه جامع کار قطع شده بود و همین موضوع دادخواهی کارگران را با مشکل روبه‌رو کرد، حالا جنگ همه چیز را پیچیده‌تر کرد. با این حال همه مشاغل می‌توانند این روزها که بدون حق و حقوق اخراج یا تعدیل شدند، در این سامانه برای ثبت شکایت اقدام کنند. حتی اگر قراردادی به صورت شفاهی ثبت شده باشد هم می‌توانند با پرینت صورت‌حساب هر ماه خود برای حقوق خود پیگیری کنند».